Vàng da, ngứa da: khi nào là dấu hiệu gan có vấn đề?

Một buổi sáng soi gương, bạn thấy da mình vàng hơn thường ngày, lòng trắng mắt cũng ngả màu, kèm theo những cơn ngứa khó chịu không rõ lý do. Đây có phải là lời “cảnh báo” từ lá gan? Cùng tìm hiểu để biết khi nào cần đi khám ngay.

Vàng da là gì và vì sao da lại chuyển vàng?

Vàng da (còn gọi là hoàng đản) không phải là một bệnh riêng mà là một triệu chứng. Theo MSD Manual, vàng da xảy ra khi trong máu có quá nhiều bilirubin – một sắc tố màu vàng được tạo ra khi cơ thể phá vỡ hemoglobin của những hồng cầu già hoặc hư hỏng.

Ở người khỏe mạnh, bilirubin theo máu về gan, được gan xử lý rồi bài tiết vào dịch mật, đi qua đường mật xuống ruột. Phần lớn bilirubin rời khỏi cơ thể qua phân, một lượng nhỏ qua nước tiểu. Khi một khâu nào đó trong “dây chuyền” này trục trặc, bilirubin ứ lại trong máu, ngấm vào da và mắt, khiến chúng chuyển màu vàng. Bệnh viện Bạch Mai lưu ý lòng trắng mắt thường là nơi ngả vàng sớm nhất.

Ba nhóm nguyên nhân chính gây vàng da

Nguyên nhân vàng da ở người lớn thường được chia thành ba nhóm:

Nhóm	Điều gì xảy ra	Ví dụ thường gặp
Trước gan (tan máu)	Hồng cầu bị phá hủy quá nhiều, bilirubin sinh ra vượt quá khả năng xử lý của gan	Một số bệnh về máu gây tan máu
Tại gan	Tế bào gan bị tổn thương nên xử lý bilirubin kém	Viêm gan do virus, tổn thương gan do rượu, do thuốc, bệnh tự miễn
Sau gan (tắc mật)	Đường mật bị tắc, mật không xuống được ruột	Sỏi mật, khối u vùng tụy hoặc đường mật

Theo MSD Manual, những nguyên nhân phổ biến nhất gồm viêm gan, bệnh gan liên quan đến rượu, tắc đường mật do sỏi hoặc khối u, và phản ứng độc hại với thuốc hay dược liệu. Như vậy, vàng da rất thường liên quan đến gan mật nhưng không phải luôn luôn – chỉ thăm khám và xét nghiệm mới xác định được nguyên nhân.

Những dấu hiệu thường đi kèm vàng da

Bạn hãy để ý thêm các biểu hiện sau:

Vàng mắt: lòng trắng mắt ngả vàng. Theo NHS, ở người có làn da sẫm màu, da vàng có thể khó nhận ra nhưng lòng trắng mắt vẫn sẽ vàng.
Nước tiểu sẫm màu: Bệnh viện Bạch Mai mô tả là sẫm như nước trà.
Phân bạc màu: phân nhạt, ngả trắng xám. Khi bilirubin không được thải theo phân, cơ thể thải nhiều hơn qua nước tiểu, nên phân nhạt đi còn nước tiểu sẫm lại.
Ngứa da: thường ngứa lan tỏa, dai dẳng, khó chịu hơn về đêm.
Mệt mỏi kéo dài, chán ăn, buồn nôn: đây là những triệu chứng Mayo Clinic liệt kê trong nhóm biểu hiện của bệnh gan.

Vì sao vàng da hay kèm ngứa?

MSD Manual giải thích rằng khi bilirubin tăng cao, các chất được tạo ra từ quá trình phân giải mật có thể tích tụ lại trong cơ thể và gây ngứa khắp người. Tuy vậy, ngứa da còn nhiều nguyên nhân khác như da khô, dị ứng, bệnh da liễu. Ngứa đơn thuần chưa đủ để kết luận gan có vấn đề; đáng lưu tâm hơn là khi ngứa đi cùng vàng mắt, nước tiểu sẫm hoặc phân bạc màu.

Vàng da do ăn nhiều carotene: mắt không vàng

Theo MSD Manual, người ăn nhiều thực phẩm giàu beta-carotene như cà rốt, bí đỏ và một số loại dưa có thể có làn da hơi ngả vàng, nhưng mắt không chuyển vàng. Đây là điểm then chốt để phân biệt:

Vàng da do carotene: lòng trắng mắt vẫn trắng, nước tiểu và phân bình thường.
Vàng da do tăng bilirubin: lòng trắng mắt vàng, thường kèm nước tiểu sẫm, phân nhạt màu, ngứa hoặc mệt.

Nếu không chắc mình thuộc trường hợp nào, bạn đừng tự đoán mà hãy đi khám để bác sĩ kiểm tra.

Khi nào cần đi khám ngay?

Vàng da là dấu hiệu không nên chờ đợi. NHS khuyên người có da hoặc lòng trắng mắt chuyển vàng nên xin lịch khám khẩn với bác sĩ. Bệnh viện Bạch Mai cũng khuyến cáo đến cơ sở y tế ngay khi nhận thấy mắt vàng, da vàng.

Theo MSD Manual, bạn cần đi khám càng sớm càng tốt nếu vàng da kèm bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào sau đây:

Đau bụng dữ dội, ấn vào thấy đau.
Thay đổi về tinh thần: lơ mơ, ngủ gà, kích động hoặc lú lẫn.
Đi ngoài ra máu hoặc phân đen; nôn ra máu.
Sốt.
Dễ bầm tím, dễ chảy máu.

Ngay cả khi không có các dấu hiệu trên, MSD Manual vẫn khuyên người bị vàng da nên gặp bác sĩ trong vòng vài ngày. Bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm cần thiết để tìm nguyên nhân và hướng xử trí phù hợp. Bạn không nên tự mua thuốc hay áp dụng các bài thuốc truyền miệng trong lúc chờ đợi.

Chăm sóc và bảo vệ gan mỗi ngày

Bạn có thể giảm gánh nặng cho lá gan bằng những thói quen đơn giản:

Hạn chế rượu bia: uống càng ít càng tốt; không uống rượu khi đang dùng thuốc.
Dùng thuốc đúng cách: Mayo Clinic khuyên chỉ dùng thuốc khi cần và đúng theo hướng dẫn.
Thận trọng với thuốc nam, thảo dược không rõ nguồn gốc: MSD Manual cho biết một số dược liệu và sản phẩm thảo dược cũng có thể làm tổn thương gan. Hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào.
Tiêm vắc xin viêm gan B: đây là biện pháp phòng ngừa được Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh nhắc đến. Hãy hỏi bác sĩ về lịch tiêm phù hợp.
Tránh tiếp xúc với máu và dịch tiết của người khác: không dùng chung kim tiêm; chọn cơ sở xăm, xỏ khuyên sạch sẽ; quan hệ tình dục an toàn.
Ăn chín, uống sôi, rửa tay trước khi ăn và cẩn thận khi tiếp xúc với hóa chất, thuốc trừ sâu.
Giữ cân nặng hợp lý.

Tóm lại, vàng da kèm vàng mắt, nước tiểu sẫm, phân bạc màu hay ngứa dai dẳng là tín hiệu cho thấy bạn cần được kiểm tra gan mật. Đừng hoang mang, nhưng cũng đừng chần chừ: đi khám sớm là cách chắc chắn nhất để biết lá gan có đang cần giúp đỡ hay không.

Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.

Nguồn tham khảo: